එඩ්මන්ඩ් රණසිංහ - මේ වන විට අප දන්නවා බෞද්ධ දේශපාලන දර්ශනය සහ බටහිර දේශපාලන දර්ශනය අතර තිබෙන සමානකම් සහ වෙනස් කම්. බටහිර ප්රජාතන්ත්රවාදී දේශපාලන දර්ශනය බිහිවුනේ අරගල තුලින් මීට අවුරුදු 500 කට 600 කට පමණ පෙර. නමුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රජාතන්ත්රවාදී දේශපාලන දර්ශනය අපට ලබාදුන්නේ අවුරුදු 2500 පමණ ඉහතදී. මිනිසාගේ විමුක්තිය සහ යහපත උදෙසා රාජ්යයක් පවත්වාගෙන යා යුත්තේ කෙසේද කියලා උන්වහන්සේ පෙන්වලා දුන්නා. සත්ය ගවේෂණය විතරක් නෙවෙයි සමාජයක ව්යුහය කෙසේ වියයුතුද කියලා පෙන්නල දුන්නා. සමාජයක් යහපත් වෙන්නනම් එහි දේශපාලන ක්රමය යහපත් විය යුතුයි. පාලනය යහපත් වෙන්නනම් පාලකයින් යහපත් විය යුතුයි. පාලකයින් කෙසේ රට පාලනය කල යුතුද කියලා බෞද්ධ දේශපාලන දර්ශනය තුල බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනාකල විවිධ අවස්ථා සූත්ර දේශනා තුල ඇති.
විපස්සි හිමි - ඔව්. සූත්රපිටකය තුල එවැනි අවස්ථා බොහොමයක් තියෙනවා. ඒවා ගැඹුරින් කල්පනා කරලා ඒ මූලධර්ම දේශපාලනයට මුසුකර ගැනීම තමයි අවශ්ය කරන්නේ. එක්තරා දවසක් බුදුන් වහන්සේ කොසොල් රටේ එක්තරා ප්රදේශයක විවේක සුවයෙන් වැඩ සිටිනවා. ඒ අවස්ථාවේදී උන්වහන්සේට සිතුවිල්ලක් පහල වෙනවා. රජ කෙනෙකුට, විනාශ නොකරමින්, නොකරවමින්, නොබිනමින්, නොබිනවමින්, ශෝක නොකරමින්, ශෝක නොකරවමින්, දැහැමින් රාජ්ය කල හැකිද? කියලා. බුදුහාමුදුරුවෝ මෙහෙම සිතුවේ රාජ්ය පාලකයින්ගේ විවිධ අත්තනෝමතික ක්රියා නිසා රටවැසියා විවිධ හිංසාවන්ට ලක්වෙන නිසා. අංගුත්තර නිකායේ රාජ සූත්රයේ මාර සංයුත්තයේ මේ පිළිබද සදහන් වෙනවා. ඒ වගේම තවත් සූත්ර කිහිපයක් මේ අවස්ථාවේදී අපට මතක් වෙනවා. එක් තැනක සදහන වෙනවා “තස්මිං භික්ඛවේ සමේ රාජාණෝ අධම්මිකා හොංතී රාජ යුත්තාපි තස්මිං සමේ අධම්මිකා හොංතී” ඒ කියන්නේ යම් අවස්ථාවක රජතුමා අධර්මික වුනොත් රාජ පුරුෂයින් අධාර්මික වෙනවා කියලා. මේක සදහන් වෙන්නේ අංගුත්තර නිකායේ අධම්මික සූත්රයේ. හැම වෙලාවකම පාලකයා ආදර්ශමත් වෙන්න ඕන. ආදර්ශ කියන්නේ සංස්කෘත වචනයක්. ඒකේ තේරුම කැඩපත කියන එකයි. පුද්ගලයා හැමවෙලාවෙම කැඩපතක් බවට පත්වෙන්න ඕන. අනිත් අය තමන්ගේ හරි වැරදි තේරුම් ගන්නේ ඒ කැඩපත දිහා බලලා. අද වෙලා තියෙන්නේ හැම තැනම අනුශාසනා කරන එක විතරයි. නමුත් අපට අද අවශ්ය කරන්නේ ආදර්ශමත් රාජ්ය නායකයෙක්. ඒ වගේම තවත් තැනක කියනවා “යධා රාජාණෝ ධම්මිකා හොංති තධා රාජ යුත්තාපි ධම්මිකා හොංතී” යම් කාලයක රජවරුන් ධාර්මික වෙනවානම් අනිත් අයත් ධාර්මික වෙනවා කියලා කියනවා. මෙතනදි සදහන් වෙන්නේ රාජ්ය පාලනයේ මූලාරම්භය පිළිබදවයි. ඒ කියන්නේ පාලකයා යහපත් විය යුතුයි කියලා. නමුත් අද මේ වගේ තත්ත්වයක් අපේ රටේ දක්නට නෑ. මේ අය දේශපාලන පක්ෂ වශයෙන් බෙදිලා. ලස්සන ලස්සන ප්රකාශ ඉදිරිපත් කරනවා විතරයි. බුදුහාමුදුරුවෝ දේශනා කරලා තියෙනවා යම්කිසි රටක සලකුණ ඒ රටේ රජතුමයි කියලා. බුදුහාමුදුරුවෝ මේ දේවල් දේශනා කලේ, නිර්වාණ මාර්ගය ලබාගන්න නම් ඒ සදහා හොද යහපත් පාරිසරික පද්ධතියක් අවශ්ය කරන නිසා. ඒ නිසා තමයි බුදුහාමුදුරුවෝ දේශනා කලේ සුදුසු ප්රදේශයක වාසය කරන්න කියලා. මේ පරිසරය නිර්මාණය කරන්න පුළුවන් පාලකයින්ට. බුදුහාමුදුරුවෝ දේශනා කලා “ඉස්සරිය බලා රාජාණෝ” ඓශ්චර්යය යම්තාක් පවතීද ඒ තාක් රජුගේ බලයයි. රජවරු බලයට කැමතියි. ඒ බලය නිවැරදි විදිහට පාවිච්චි කරන්න ඕන. නැත්නම් සමාජය දූෂණයට ලක්වෙනවා.
ගොඩක් අයට තියෙන ප්රශ්ණයක් තමයි බුදුදහමේ තියෙන සංකල්ප දේශපාලනයට එක්කරන්න පුළුවන්ද කියන දේ. ඇයි බැරි. අපි ගැඹුරින් හිතන්න අවශ්ය නෑ. සරලව ගත්තොත් බුදුහාමුදුරුවෝ දේශනා කලා සොරකම් කරන්න එපා කියලා. ගොඩක් අය හිතන්නේ සොරකම් කියන්නේ ගෙයක් බිදින එකක් වගේ දේවල් කියලා.
දිස්නා බණ්ඩාර - නමුත් දේශපාලකයින් කරන මහා පරිමාණ සොරකම් ගැන හිතෙන්නේ නෑ.
විපස්සි හිමි - ඔව්. සොරකම කියන එක සමාජයේ ව්යාප්ත වෙන පැතිකඩවල් හොයන්න ඕන. විවිධ විවිධ අයට ලස්සනට සොරකම් කරන්න පුළුවන්. යම් ව්යාපෘතියක් ඇතිකරපුවහම ඒ ව්යාපෘතියට යන වියදමට වඩා කී ගුණයක් අපතේ යනවද? අපි මුලින් කිව්ව වගේ මේ දේවල්වල විනිවිදභාවය නෑ. මේ වගේ අවස්ථාවලදී සොරකම ඉතාම ලස්සනට සිද්ධවෙලා තියෙනවා. මේ අය හිතන්නේ නෑ මේක අකුසලයක් කියලා. පළමුවෙන්ම මේ අයට කුසල් අකුසල් උගන්වන්න ඕන. පන්සිල් පදවල මුලින්ම තියෙන්නේ සතුන් මරන්න එපා කියලා. ඒත් දේශපාලනමය වශයෙන් සිද්ධවෙන ඝාතන කොයිතරම්ද? මේවා බරපතල අකුසලයන්. පාලකයෝ නිවැරදි වෙන්න ඕන. පාලකයා කියන්නේ ජනාධිපති විතරක් නෙවෙයි. ග්රාමසේවකගේ ඉදන් ඉහලට ඉන්න සියළුම පාලකයින් නිවැරදි වෙන්න ඕන.
අනිත් එක ශ්රමය. අපි කොච්චරනම් ශ්රමය අපතේ හරිනවද? යම්කිසි පුද්ගලයෙකුගේ ශ්රමය ඒ පුද්ගලයාගේ කායික මානසික ජීවිතයට හානියක් නොවන විදිහට යොදාගන්න ඕන. අද එහෙම ගන්නේ නෑ. වැරදි විදිහට ශ්රමය ලබාගැනීම පවක්. ඒ නිසා මේ පාලකයින්ට නිතර නිතර කුසලාකුසල ධර්ම ගැන අවබෝධයක් ලබාදිය යුතුයි.
මේ කරුණු වලින් අපට පැහැදිලි වෙනවා බුදුදහමේ තිබෙන යම් යම් සංකල්ප කොහොමද පාලනයට සම්බන්ධ කර ගන්නේ කියලා. මේක ඉතාම සරල කාරණාවක්.
එඩ්මන්ඩ් රණසිංහ - මේ ප්රශ්න මේ විදිහට සමාජයේ කිසිම තලයක සාකච්ඡා වෙන්නේ නෑ. දේශපාලකයෝ සාකච්ඡා කරන්නෙත් නෑ. රටේ ජනතාව සාකච්ඡා කරන්නෙත් නෑ.
දිස්නා බණ්ඩාර - මාධ්යවල සාකච්ඡා වෙන්නෙත් නෑ.
එඩ්මන්ඩ් රණසිංහ - ඔව්. මං හිතන්නේ ඒ සාකච්ඡාව ගෙනියන්න හොදම පිරිස තමයි ඔබවහන්සේලා. ඔබ වහන්සේලාට ඒ සාකච්ඡාව පටන්ගන්න පුළුවන්.
දිස්නා බණ්ඩාර - හාමුදුරුවනේ ඉතිහාසයේ යම් යම් අවස්ථාවලදී බුදුන් වහන්සේ දේශනාකරලා තියෙනවා. බුදුදහම දේශපාලනයට මුසු කරගත යුතු අන්දම. බුදුහාමුදුරුවෝ වෙනමම දේශනාකරලා තියෙනවා දසරාජධර්ම කියලා කොටසක්. ඒ වගේම ලිච්ඡවී රජදරුවන්ට දේශනා කරපු සප්ත අපරිහානී ධර්ම.
එඩ්මන්ඩ් රණසිංහ - ඒ වගේම ඔබ වහන්සේ එදා සදහන් කලා රජවරු පිලිපැදිය යුතු කාරණා කිහිපයක් පිළිබදව.
විපස්සි හිමි - ඔව්. බුදුන්වහන්සේ ඒ පිළිබද දේශනා කරලා තියෙනවා. ඥාති බලි, අත්ති බලි, පුබ්බ පේත බලි, රාජ බලි, දේවතා බලි. මේක අංගුත්තර නිකායේ චතුක්ඛ නිපාතයේ පත්තකම්ම සූත්රයේ සදහන් වෙනවා. මෙහිදී ඥාති බලි කියන්නේ නෑයන් සදහා සංග්රහ කරන්න ඕන. හැබැයි ඥාතීන් කියලා බුදුදහමේ හදුන්වන්නේ හුදෙක් ලේ ඥාතීන්ම නෙමෙයි. “විශ්වාසා පරමා ඥාතී”“බෞද්ධ ශිෂ්ඨාචාරයේ මූලධර්ම සහ වංශකතාව” කියන පොතේ මේ බව සදහන් වෙනවා. සත්පුරුෂ පුද්ගලයෝ තමයි ඥාති කියන්නේ. රාජ්ය පාලනයේදී සමස්ථ ජනතාවම ඥාතීන්. ජනතාවට සංග්රහ කරනවා කියන්නේ ඒ අයට පහසුවෙන් ජීවත්වෙන්න පුළුවන් පසුබිම සකස් කරනවා කියන එක. සතර සංග්රහ වස්තු වලත් ඒක තමයි සදහන් වෙන්නේ. මහාචාර්ය චන්දිම විජය බණ්ඩාර සහ ආචාර්ය එච්.එම්. මොරටුගම ඉතාම පැහැදිලිව පෙන්නුම් කරලා දීලා තියෙනවා දේශපාලන දර්ශනයට බුදුදහම එක්කර ගන්නේ කොහොමද කියලා.
මහා සුදස්සන සූත්රයේ මෙන්න මේ විදිහට සදහන් කරනවා. “අන්නං අන්නත්ථි කස්ස” ආහාර ප්රශ්ණ විසදන්න ඕන. “පානං පානත්ථි කස්ස” ජල ප්රශ්ණය විසදන්න ඕන. “යානං යානත්ථි කස්ස”“වත්ථං වත්ථත්ථි කස්ස” ඇදුම් පැලදුම් ප්රශ්ණ විසදන්න ඕන. “ඉත්තිං ඉත්තිත්ථි කස්ස” පවුල් ප්රශ්ණ විසදන්න ඕන. බුදුහාමුදුරුවෝ දේශනා කරපු මේ දේවල් පෞද්ගලිකව අනුගමනය කලයුතු දේවල්. නමුත් මේවා පොදු සංස්ථාවක පොදුවේ ක්රියාවට නංවන්න පුළුවන්. දැන් පේනවනේ දේශපාලනයට ධර්මය මුසුකර ගන්නවා කියන එක ඒ හැටි අමාරු දෙයක් නෙවෙයි කියලා. ගමනා ගමන ප්රශ්ණය විසදන්න ඕන.
